Kortyzol i stres – co dzieje się z organizmem, gdy trudno Ci się wyciszyć?

Kortyzol często nazywa się „hormonem stresu”, przez co łatwo uznać go za coś, czego organizm powinien mieć jak najmniej. Tymczasem jest potrzebny. Uczestniczy w naturalnym rytmie dobowym i pomaga organizmowi mobilizować zasoby wtedy, gdy sytuacja wymaga działania.

Trudność pojawia się gdzie indziej. Intensywny dzień może się skończyć, a ciało i umysł nie zawsze od razu przechodzą z pobudzenia do odpoczynku. Dlatego po zamknięciu laptopa możesz nadal czuć, że trudno zwolnić, a napięcie nie znika razem z ostatnim zadaniem w kalendarzu.

Kortyzol – co to właściwie jest?

Kortyzol jest hormonem wytwarzanym przez nadnercza. Jego wydzielanie jest regulowane m.in. przez układ nazywany osią podwzgórze–przysadka–nadnercza, czyli osią HPA.

Nie pojawia się w organizmie wyłącznie wtedy, gdy się stresujesz. Jego poziom zmienia się naturalnie w ciągu doby. Zwykle jest wyższy w okresie związanym z porannym przebudzeniem, a następnie stopniowo obniża się w kierunku wieczoru.

Ten rytm pomaga dostosować organizm do zmieniających się potrzeb dnia. Kortyzol uczestniczy również w regulacji metabolizmu, odpowiedzi immunologicznej i mobilizowaniu energii.

Dlatego samo określenie „hormon stresu” mówi o nim zdecydowanie za mało.

Co dzieje się z organizmem w stresującej sytuacji?

Wyobraź sobie dzień wypełniony spotkaniami, telefonami i zadaniami z terminem „na wczoraj”. Każda z tych sytuacji może wymagać skupienia, szybkiej decyzji albo reakcji.

Organizm odpowiada na wymagania otoczenia poprzez współpracujące ze sobą mechanizmy układu nerwowego i hormonalnego. Jednym z elementów tej odpowiedzi jest właśnie kortyzol.

W krótkiej perspektywie taka mobilizacja ma sens. Pomaga dostosować się do sytuacji, w której trzeba działać.

Problemem nie jest więc sam stres ani sam kortyzol. Znaczenie ma również to, jak długo organizm pozostaje w stanie zwiększonej gotowości i czy po okresie mobilizacji pojawia się przestrzeń na regenerację.

Dlaczego po pracy czasem trudno po prostu się wyłączyć?

Komputer można zamknąć w kilka sekund. Organizm nie ma podobnego przycisku.

Po intensywnym dniu możesz nadal analizować rozmowę z pracy, układać w głowie listę zadań na jutro albo odruchowo sięgać po telefon. Ciało również może pozostawać napięte, mimo że nie siedzisz już przy biurku.

To jeden z powodów, dla których odpoczynek nie zawsze zaczyna się automatycznie wraz z końcem obowiązków.

Układ odpowiedzialny za mobilizację i układ wspierający odpoczynek pozostają ze sobą w dynamicznej relacji. Organizm potrzebuje sygnałów, że wymagająca część dnia dobiegła końca i można zmienić tempo. Dla jednej osoby takim sygnałem będzie spacer. Dla innej spokojny wieczór bez powiadomień, ciepła kąpiel, świadomy oddech albo kontakt z drugim człowiekiem. Liczy się nie tyle jeden idealny sposób, ile możliwość regularnego przechodzenia od aktywności do regeneracji.

Jak długotrwały stres może być odczuwany przez ciało?

Stres nie istnieje wyłącznie „w głowie”. Reakcja na wymagającą sytuację obejmuje cały organizm.

Nie oznacza to jednak, że napięty kark, gorszy sen czy zmęczenie są prostym dowodem na „za wysoki kortyzol”. Takie objawy mogą mieć wiele przyczyn, dlatego nie powinno się na ich podstawie samodzielnie diagnozować zaburzeń hormonalnych.

Można natomiast zauważyć coś znacznie bardziej codziennego: długie godziny przed ekranem, koncentracja, pośpiech i niewiele przerw sprzyjają temu, że pod koniec dnia trudniej poczuć swobodę w ciele. Barki unoszą się nieco wyżej. Szczęka pozostaje zaciśnięta. Plecy przez wiele godzin utrzymują podobną pozycję. Oddech może stać się płytszy.

W takim momencie potrzeba odpoczynku przestaje być abstrakcyjna. Można ją po prostu poczuć.

Przeczytaj też JAK MASAŻ WPŁYWA NA CIAŁO I UMYSŁ

Co pomaga przejść od pobudzenia do odpoczynku?

Nie istnieje jedna metoda „wyłączania kortyzolu”. I dobrze podchodzić z dystansem do obietnic szybkiego „resetowania hormonów”. Znacznie bardziej użyteczne jest tworzenie warunków, w których organizm może regularnie odpoczywać.

Znaczenie mają podstawy: odpowiednia ilość snu, aktywność fizyczna dostosowana do możliwości, chwile bez ciągłej stymulacji oraz sposoby odprężenia, które rzeczywiście pasują do Twojego rytmu życia.

Pomocny może być również dotyk.

Podczas spokojnego masażu nie musisz odpowiadać na wiadomości, podejmować decyzji ani kontrolować kolejnego zadania. Ciepło dłoni, powtarzalny rytm ruchów i cisza tworzą wyraźny kontrast wobec tempa, w którym często przebiega dzień.

Właśnie dlatego warto patrzeć na masaż przede wszystkim jako na przestrzeń dla wyciszenia, rozluźnienia i odpoczynku, a nie jako sposób na „leczenie kortyzolu”.

Badania nad bezpośrednim wpływem masażu na poziom kortyzolu nie dają podstaw do obiecywania dużego i trwałego spadku tego hormonu. Korzyści odczuwane podczas masażu nie muszą zresztą zależeć od jednego parametru hormonalnego.

Masaż a stres – dwie potrzeby, dwa sposoby pracy

Nie każdy stres odczuwamy w taki sam sposób. Dlatego również potrzeba, z którą przychodzisz na masaż, może być różna.

Jeżeli przede wszystkim chcesz zwolnić, odpocząć i na chwilę odsunąć nadmiar bodźców, odpowiedzią może być masaż relaksacyjny. Spokojne, płynne ruchy pozwalają wejść w rytm wyraźnie inny od tego, który towarzyszy pracy, obowiązkom i ciągłemu spoglądaniu na zegarek.

Czasem stres ma jednak bardziej cielesny wymiar. Po wielu godzinach pracy czujesz wyraźne napięcie karku, barków czy pleców i zależy Ci nie tylko na spokojnej atmosferze, ale również na bardziej zdecydowanej pracy z napiętymi obszarami.

W Slow Flow Studio właśnie z myślą o takim doświadczeniu powstał Filipiński masaż antystresowy. Łączy precyzyjny ucisk punktowy z płynną pracą przedramionami, pozwalając jednocześnie pracować z napięciem i stworzyć przestrzeń na wyciszenie.

Nie chodzi więc o znalezienie masażu, który „zbije kortyzol”. Ważniejsze pytanie brzmi: czego po intensywnym czasie potrzebują teraz Twoje ciało i głowa?

Czasem będzie to przede wszystkim cisza i łagodny rytm. Innym razem potrzeba rozluźnienia będzie wyraźniej odczuwalna w karku, barkach czy plecach.

W obu przypadkach pierwszym krokiem może być po prostu stworzenie sobie czasu, w którym przez chwilę nie trzeba już niczego przyspieszać.

Zobacz też: